Carla Montero

Warszawa, 30 05 2026 

 

„Taniec demonów” Ester Singer Kreitman to proza cicha w formie, a zarazem przytłaczająca pod względem przekazu. Autobiograficzna powieść opublikowana w 1936 roku, która czytana z dzisiejszej perspektywy wcale nie traci na sile. Wręcz przeciwnie, zyskuje dodatkowe warstwy znaczeń, bo współczesność wreszcie dostarcza nam narzędzi, by naprawdę usłyszeć głos przez lata spychany na margines.

Autorka, starsza siostra Izraela Jehoszua Singera oraz Isaaca Bashevisa Singera, snuje własną historię, ukrywając ją pod postacią Dwojrele. To narracja z wnętrza ortodoksyjnej rodziny rabina, lecz diametralnie odmienna od perspektywy znanej z twórczości jej braci. Jeśli „Urząd mojego ojca” można czytać jako opowieść syna, „Taniec demonów” jest zapisem doświadczenia córki. I właśnie treść tej książki dlatego boli bardziej, ponieważ obraz w niej przedstawiony jest mroczniejszy, pozbawiony nostalgii i sentymentalnego filtra. Zamiast mitu dzieciństwa pojawia się tu wyczerpująca praca, upokorzenie, głód wiedzy oraz desperackie poszukiwanie sensu.

Dwojrele dorasta w rzeczywistości, w której kobiecość oznacza z góry przypisaną niewidzialność. Edukacja, autonomia, prawo decydowania o sobie, a nawet o własnym stroju, pozostają poza jej zasięgiem. Jej los został przesądzony wcześniej: ma wyjść za mąż, rodzić dzieci, prowadzić dom i nie zadawać pytań. Jedno z nich, wypowiedziane w dzieciństwie: „Kim będę?”, spotyka się z odpowiedzią, która niesie się echem przez całą powieść - „Nikim”. To słowo staje się zarówno wyrokiem, jak i iskrą buntu, który nigdy nie wygasa do końca, a tli się, dając nadzieję.

Autorka pisze bez znieczulenia i bez pobłażania, nie tylko wobec świata, który portretuje, lecz także wobec samej siebie. Nie upiększa ortodoksyjnych środowisk żydowskich, a odsłania hipokryzję, chciwość, przemoc - symboliczną i dosłowną - oraz nierówność między kobietami a mężczyznami. Mężczyźni oddają się studiowaniu Tory i Talmudu, kobiety niosą na sobie cały ciężar codziennego życia: emocjonalny, fizyczny i materialny. Nawet małżeństwo, które miało przynieść ratunek, okazuje się kolejnym zamknięciem.

Siła „Tańca demonów” nie sprowadza się jednak wyłącznie do jego feministycznego przesłania, jak na swoje czasy wręcz wywrotowego. To również znakomita powieść o dorastaniu, o kształtowaniu tożsamości, o próbie „bycia kimś” w świecie, który konsekwentnie odmawia prawa do bycia. Proza uderza naturalnością i szczerością, a język jest prosty, niesztuczny, wolny od maniery, a zarazem głęboko poruszający. Czytelnik ma poczucie, że ta książka musiała powstać i że jest jak rozmowa autorki z samą sobą. Taki gest ocalenia własnego głosu i istnienia.

Z ogromną uważnością Autorka opisuje realia żydowskiego życia sprzed I wojny światowej: prowincjonalne miasteczka, Warszawę, napięcie między tradycją a nowoczesnością, kuszącą obietnicę wielkiego miasta, idee socjalistyczne i narastające konflikty moralne. Choć powieść jest mocno zakorzeniona w konkretnym czasie i miejscu, jej przesłanie pozostaje zaskakująco aktualne. Historia kobiety walczącej o prawo do myślenia, czytania i samostanowienia nie podlega przedawnieniu.

„Taniec demonów” rozpoczyna się spokojnie, by zakończyć się uczuciem ściśniętego gardła. Pod względem literackim nie ustępuje książkom braci Singerów, a w wymiarze historycznym i emocjonalnym okazuje się głosem jedynym w swoim rodzaju. Dziś, gdy twórczość Ester Singer Kreitman odzyskuje należne miejsce, staje się jasne, że nie była jedynie „siostrą wybitnych pisarzy”. Była wybitną pisarką. Pisarką bezkompromisową, odważną i do granic szczerą.

To powieść, po którą sięga się nie tylko po to, przenieść się do świata, który przeminął, przyjrzeć się jego blaskom i cieniom, poznać tajemnice i grzechy, ale przede wszystkim po to, by lepiej zrozumieć rzeczywistość, w której nadal funkcjonujemy. I samych siebie.

 

 

„Ruda Kejla” Isaaka Bashevisa Singera to powieść szczególna, wyróżniająca się nie tylko w obrębie dorobku autora, lecz także na tle literatury XX wieku. Przez długi czas pozostawała na uboczu, drukowana pierwotnie w odcinkach w prasie jidyszowej i nigdy w pełni nieukształtowana jako klasyczna, domknięta narracja. Paradoksalnie to właśnie jej fragmentaryczna forma i pewna narracyjna nieciągłość stanowią o jej sile. „Ruda Kejla” brzmi jak zapis życia. Jest on surowy, pozbawiony literackich filtrów i wygładzeń.

Singer opowiada losy kobiety z warszawskiego marginesu - prostytutki, która wychodzi za mąż i próbuje rozpocząć nowe, „porządne” życie. Ta próba okazuje się jednak iluzją. Kejla pozostaje uwięziona w sieci biedy, męskiej dominacji, przemocy i społecznych zależności, z których nie da się wyrwać jednym ruchem. Jej marzenie o spokojnej egzystencji zgodnej z religijnymi zasadami zderza się z rzeczywistością, w której pobożność, grzech i moralność nieustannie się przenikają, a wybory rzadko bywają jednoznaczne czy naprawdę wolne.

Jednym z najmocniejszych elementów powieści jest wykreowany świat. Singer z niezwykłą dokładnością i bez sentymentalnych upiększeń odtwarza żydowski półświatek Warszawy i Nowego Jorku z początku XX wieku - przestrzeń biedy, prostytucji i drobnej przestępczości, ale także intensywnej religijności i duchowych napięć. To rzeczywistość pełna sprzeczności, w której sacrum i profanum splatają się w codziennym, bolesnym doświadczeniu. Momentami narracja przybiera niemal dokumentalny charakter. Zapisuje bowiem obyczaje, język, hierarchie społeczne oraz konflikty wewnątrz diaspory, zarówno tej europejskiej, jak i emigracyjnej.

Postać Rudej Kejli budzi sprzeczne emocje i właśnie w tej niejednoznaczności kryje się jej literacka wiarygodność. Jest jednocześnie silna i bezbronna, zdeterminowana, a zarazem podatna na manipulację. Bywa też impulsywna, a chwilami niemal dziecięco zagubiona. Nie staje się figurą emancypacji ani symboliczną bohaterką. Pozostaje raczej ofiarą świata, który nie daje realnych alternatyw. Singer nie idealizuje jej ani nie potępia. Pokazuje, jak środowisko, ubóstwo i brak dostępu do edukacji zamykają człowieka w kręgu powtarzalnych ról. Kejla staje się soczewką, przez którą widać brutalność patriarchalnej dominacji oraz złudność społecznego awansu.

Wątek emigracji - marzenia o Ameryce jako przestrzeni ucieczki ku „lepszemu życiu” - nadaje powieści wymiar uniwersalny. Losy bohaterów Singera wpisują się w ponadczasową opowieść o wykluczonych: ludziach zmuszonych do migracji, pozbawionych kapitału kulturowego i społecznego, próbujących odnaleźć się w nowych realiach, które często okazują się równie bezlitosne jak te, z których uciekli. W tym sensie „Ruda Kejla” pozostaje zaskakująco aktualna. Zmieniają się miejsca i historyczne momenty, ale mechanizmy biedy, migracji i marginalizacji pozostają niepokojąco podobne, wręcz takie same.

Styl Singera bywa zawiły, chwilami nierówny, a finał sprawia wrażenie otwartego, jakby niedopowiedzianego. Nie jest to jednak słabość, ale cecha tekstu wyrastającego z tradycji narracji prasowej i ustnej. Brak jednoznacznego domknięcia zmusza czytelnika do własnych interpretacji, pozostawiając go z pytaniami o los Kejli, sens jej decyzji oraz granice wolnej woli w świecie zdominowanym przez okoliczności.

Istotną wartością polskiego wydania jest przekład dokonany bezpośrednio z jidysz - rzadkość w przypadku prozy Singera. Dzięki temu powieść zachowuje naturalny rytm języka oryginału i jego bliskość, co dodatkowo wzmacnia surowość oraz emocjonalną intensywność tekstu.

„Ruda Kejla” to lektura wymagająca, chwilami brutalna i mroczna, ale jest to mrok codzienności, nie literackiej sensacji. To opowieść o pragnieniu godności, o niemożności zerwania z przeszłością i o wysokiej cenie marzeń. Jednocześnie stanowi ważne świadectwo świata, który przeminął: żydowskiej społeczności Europy Środkowo-Wschodniej oraz jej emigracyjnych losów. Książka trudna, ale głęboko poruszająca, pozostająca w czytelniku długo po jej przeczytaniu.

 

Zachęcam do sięgnięcia po tę książkę.

 

„Białe futra i inne opowiadania” Fradl Sztok to książka, której się nie tyle czyta, co doświadcza całym sobą. Lektura przypomina bycie cichym obserwatorem, kimś niewidocznym, kto podgląda cudze życie w chwilach najbardziej ulotnych, intymnych i zarazem boleśnie prawdziwych. To proza oszczędna, a jednocześnie nasycona emocjami i przemilczeniami, poetycka w najczystszym znaczeniu. Każde opowiadanie działa jak fragment pamięci: krótkie, intensywne, naznaczone „tym” momentem, po którym nie da się już wrócić do stanu sprzed jego zaistnienia. Teksty te poruszają i na długo zapadają w pamięć.

Sztok opisuje świat, który przeminął - żydowskie miasteczka Podola i Galicji, emigrancki Nowy Jork z początków XX wieku - jednak emocje jej bohaterów pozostają zaskakująco aktualne. Czasem aż nazbyt bliskie. Tęsknota za inną wersją własnego życia, głód miłości, potrzeba wyjścia poza role narzucone przez tradycję, rodzinę i wspólnotę. To opowieści o ludziach zawieszonych pomiędzy: marzeniem a jego realizacją, wstydem a odwagą, tym, kim są, a tym, kim mogliby się stać. Pomiędzy pragnieniem, decyzją i jej nieodwracalnymi skutkami.

Siła tej prozy wypływa z prostoty, która wcale nie jest łatwa. Język Sztok - oparty na rytmie, powtórzeniach i dźwięczności - ma w sobie coś hipnotycznego. Autorka potrafi z najdrobniejszego gestu, z pozornie nieistotnego detalu, wydobyć bogactwo znaczeń. Jej bohaterki i bohaterowie nie formułują deklaracji ani manifestów. Ich sprzeciw i tęsknota za wolnością ujawniają się w półsłówkach, pieśniach, spojrzeniach, w jednym kroku postawionym ku nieznanemu. To właśnie te subtelne akty niezgody niosą wyraźne, choć nienachalne, echo wczesnych idei emancypacyjnych.

Każde z opowiadań pozostawia po sobie w czytelniku ślad. Jedno z nich szczególnie mocno przypomina, że pewne historie powinny pozostać jedynie opowieściami, bo  tylko wtedy mogą zachować swoją magiczną aurę.

Na szczególne uznanie zasługuje także znakomita przedmowa Karoliny Szymaniak, która przybliża postać Fradl Sztok, pisarki owianej niedopowiedzeniami, z biografią pełną białych plam. Ta fragmentaryczność paradoksalnie zbliża czytelnika do tekstów autorki, bo to właśnie w nich można doszukiwać się śladów jej życia i codzienności. Całość dopełniają świetne przekłady z jidysz, dzięki którym zapomniana proza brzmi dziś świeżo, naturalnie i niezwykle przejmująco.

„Białe futra i inne opowiadania” to prawdziwa literacka perełka. Książka intymna, zmysłowa i mądra. Książka, która nie potrzebuje rozbudowanej fabuły, by poruszyć czytelnika do głębi. Pozostaje w czytelniku na długo po zamknięciu ostatniej strony.

 

Polecam tę książkę z całego serca. 

 

„Potęga miłości” zdecydowanie nie jest kolejną zwyczajną powieścią. To lektura, która staje się przeżyciem - trudnym, bolesnym, momentami wstrząsającym, a jednocześnie niezwykle pięknym i oczyszczającym. To książka, której się nie tylko nie czyta, ale którą się przeżywa całym sobą. Pozostaje w pamięci na długo, skłania do głębokich przemyśleń i nie pozwala przejść obok niej obojętnie.

Fabuła przenosi czytelnika do Kalifornii końca XIX wieku. Poznajemy Sarę - dziewczynkę niechcianą, pozbawioną miłości i bezpieczeństwa, sprzedaną do domu publicznego i brutalnie okradzioną z dzieciństwa. Dorasta w świecie pełnym przemocy, pogardy i wykorzystywania, ucząc się jednego bolesnego przekonania: że jej wartość ma swoją cenę, którą wyznaczają mężczyźni. Jako dorosła kobieta, znana pod imieniem Angel, staje się jedną z najbardziej pożądanych prostytutek, choć w środku wciąż pozostaje zranionym dzieckiem, przekonanym, że nie zasługuje na nic innego niż ból i upokorzenie.

Na jej drodze pojawia się Michał Ozeasz - skromny farmer, człowiek głębokiej wiary, który wierzy, że Bóg przemawia do niego bezpośrednio, i decyduje się być Mu posłusznym. Jego uczucie do Sary jest trudne do pojęcia. To miłość bezwarunkowa, taka, która niczego nie wymaga, nie oczekuje odwzajemnienia i nie rezygnuje mimo kolejnych odrzuceń. Michał kocha Sarę nawet wtedy, gdy ta ucieka, rani go i powraca do świata, który ją niszczy. Kocha, bo wierzy, że prawdziwa miłość ma moc uzdrawiania.

Francine Rivers z ogromną wrażliwością i odwagą podejmuje tematy skrajnie trudne: wykorzystywanie dzieci, przemoc seksualną, traumę, mechanizmy zniewolenia emocjonalnego i głęboką nienawiść do samego siebie. Autorka nie epatuje dosłownością, a mimo to ciężar emocjonalny tych doświadczeń jest ogromny. Portret psychologiczny Sary został nakreślony w mistrzowski sposób, ponieważ jej strach, wstyd, ucieczki i destrukcyjne schematy są przejmująco autentyczne. To obraz kobiety, która nie potrafi przyjąć miłości, ponieważ nigdy wcześniej jej nie zaznała.

„Potęga miłości” to powieść silnie zakorzeniona w duchowości. Inspiracją dla niej jest biblijna Księga Ozeasza oraz idea Bożej miłości do człowieka, miłości wiernej, cierpliwej i przebaczającej mimo zdrad i odejść. Motyw wiary przeplata się przez całą opowieść i dla jednych będzie jej największym atutem, dla innych wyzwaniem. Bóg jest tu obecny jako źródło sensu, nadziei i ocalenia. Choć książka szczególnie mocno przemówi do osób wierzących, przemówi ona również do czytelników spoza tego kręgu za sprawą szczerości emocjonalnej i głębi moralnego przekazu.

Styl Francine Rivers jest sugestywny, obrazowy i bardzo poruszający. Autorka potrafi pisać o cielesnej bliskości w sposób intensywny, a zarazem subtelny, bez wulgarności i zarazem bez sztucznej pruderyjności. Relacje międzyludzkie, zwłaszcza te między kobietami, pełne są ciepła, empatii i wzajemnego wsparcia. Tempo narracji bywa spokojne, jednak doskonale oddaje jedno z kluczowych przesłań powieści: uzdrowienie nie następuje natychmiast. To proces długi, trudny, pełen potknięć, kroków w tył i zwątpień.

„Potęga miłości” nie jest romansem w klasycznym znaczeniu tego słowa. To historia o miłości absolutnej, zarówno ludzkiej, jak i boskiej. O miłości, która rani, która wymaga poświęceń, która nie zawsze przynosi natychmiastową ulgę czy szczęście, ale prowadzi do prawdy, wolności i odzyskania własnej godności. To opowieść o wartości kobiety, o godności człowieka i o nadziei tam, gdzie wydaje się, że jej już nie ma.

To jedna z tych książek, które zmieniają sposób patrzenia na świat, które zostają w sercu i do których się wraca po ukojenie, po nadzieję, po przypomnienie, że nawet najbardziej poraniona dusza może zostać uzdrowiona.

To powieść, którą polecam z całego serca.

 

Są książki, które nie krzyczą emocjami, nie łamią serca na pół i nie zalewają czytelnika łzami. Zamiast tego siadają obok, podają kubek ciepłej herbaty i mówią: będzie dobrze. „Wczorajsze curry, jutrzejszy chleb” jest właśnie taką powieścią: cichą, uważną i niezwykle czułą.

Izumi Kizara, czyli duet japońskich scenarzystów, opowiada historię, która zaczyna się „po wszystkim”. Kazuki nie żyje od siedmiu lat. Nie obserwujemy momentu straty, nie uczestniczymy w dramatycznym pożegnaniu. Zamiast tego wchodzimy w codzienność tych, którzy zostali - jego żony Tetsuko, ojca, przyjaciół, dalszej rodziny i osób pozornie przypadkowych, których losy splotły się z jego istnieniem. To opowieść o tym, jak wygląda życie po żałobie, kiedy ból nie krzyczy już tak głośno, ale nadal jest obecny i trwa przy nas jak cień.

Największą siłą tej książki jest subtelność. Autorzy nie tłumaczą emocji wprost, nie prowadzą czytelnika za rękę. Zamiast tego pokazują je poprzez drobne gesty, zapachy, przedmioty i codzienne rytuały: świeży chleb ogrzewający dłonie, miska do ryżu, breloczek z bałwankiem, zwykłe wspólne mieszkanie wdowy z teściem. To właśnie w tych małych rzeczach kryje się sens tej historii i sens tytułu, który z początku wydaje się niepozorny, a na końcu okazuje się doskonale trafiony. Wczorajsze curry i jutrzejszy chleb są metaforą pamięci i trwania, tego, co było, i tego, co wciąż może nadejść.

Choć książka dotyka tematu śmierci, nie jest powieścią o rozpaczy. Nie ma tu patosu, dramatycznych wybuchów emocji ani depresyjnej atmosfery. Jest za to życie - nieidealne, czasem dziwaczne, czasem nieporadne, ale prawdziwe. Każdy z bohaterów radzi sobie ze stratą inaczej: jedni utknęli w miejscu, inni próbują ruszyć dalej, jeszcze inni balansują gdzieś pomiędzy. I właśnie ta różnorodność sprawia, że opowieść jest tak autentyczna. Pokazuje, że nie ma jednej właściwej drogi przeżywania żałoby, tak jak nie ma jednego scenariusza na dalsze życie.

Styl Izumi Kizary jest lekki, spokojny, wręcz kojący. Czyta się tę książkę powoli, z uważnością, jakby każde zdanie prosiło, by dać mu chwilę. To literatura, która nie domaga się uwagi. Choć na pierwszy rzut oka ta powieść może wydawać się nudna lub przewidywalna, między kolejnymi słowami kryją się emocje, które trafiają prosto w czytelnicze serce. Nie uderzają gwałtownie, ale zostają na długo, wywołując cichy uśmiech, wzruszenie, refleksję.

Na uznanie zasługuje również polskie tłumaczenie. Jest ono płynne, wyczulone na ton i specyfikę japońskiej prozy. Przypisy są dyskretne i pomocne, nie wybijają z rytmu lektury, a jednocześnie pozwalają lepiej zrozumieć kontekst kulturowy.

„Wczorajsze curry, jutrzejszy chleb” to taka książka-otulacz. To opowieść o sieci relacji, jakie tworzymy przez całe życie, często nie zdając sobie sprawy, jak bardzo jesteśmy dla siebie ważni. O tym, że każdy zostawia po sobie ślad - czasem wielki, innym razem ledwie zauważalny, ale zawsze znaczący i pozostający na długo. To również opowieść o tym, że pamięć nie musi boleć, ale może być ciepła i pełna czułości.

To jedna z tych powieści, które kończy się z lekkim niedosytem – nie dlatego, że czegoś brakuje, ale dlatego, że chciałoby się jeszcze chwilę pobyć z bohaterami, posłuchać ich ciszy, poobserwować ich zwyczajne życie. To perełka dla miłośników literatury japońskiej, spokojnych historii i książek, które leczą nie dźwiękami, lecz delikatnością i słowami.

 

Polecam z całego serca.