„Wyspa pajęczych lilii” to powieść, której się nie czyta, ale stopniowo się w niej zatraca. Li Kotomi, laureatka Nagrody im. Akutagawy, kreśli rzeczywistość z pozoru kameralną i odciętą od świata, a jednocześnie nasyconą znaczeniami, napięciem i pytaniami bez prostych odpowiedzi. To proza delikatna i wymagająca skupienia, lecz w zamian oferująca coś wyjątkowego: intensywne, wielowarstwowe doświadczenie, które pozostaje w myślach długo po zamknięciu książki.

Historia rozpoczyna się od sceny, w której fale wyrzucają na brzeg nieprzytomną dziewczynę pozbawioną wspomnień. Otrzymuje ona imię Umi oraz schronienie u Yony, a wraz z nimi możliwość rozpoczęcia życia od nowa w społeczności kierowanej przez kapłanki noro. Szybko jednak okazuje się, że domniemane bezpieczeństwo ma swoją cenę, a wyspa funkcjonuje według ścisłej hierarchii, własnych reguł językowych i nienaruszalnych rytuałów. To miejsce nie tylko daje ochronę, ale też sprawuje ścisłą kontrolę.

Jednym z najmocniejszych elementów powieści pozostaje język. Kotomi posługuje się narracją poetycką, rytmiczną, pełną sugestywnych obrazów balansujących między realizmem a sferą mitu. Język nie służy tu wyłącznie opowiadaniu historii, staje się jej osią i jednym z kluczowych tematów. Autorka pokazuje, że mowa może być nośnikiem pamięci, narzędziem władzy oraz mechanizmem wykluczania tych, którzy nie potrafią się nią posługiwać. Szczególnie interesujące jest to, że czytelnik, podobnie jak Umi, początkowo nie rozumie języka wyspy, a sens wyłania się powoli, wymagając cierpliwości i pełnego zanurzenia w opowieści.

Pod mitologiczną i inicjacyjną warstwą wyraźnie pobrzmiewa komentarz społeczny. Kotomi bez wahania podejmuje temat władzy, płci oraz opresji przekazywanej z pokolenia na pokolenie. Społeczność, w której kobiety sprawują absolutną kontrolę, nie jawi się jako utopia, lecz jako zwierciadło pokazujące, że każdy system oparty na wykluczeniu, a nawet zrodzony z dawnych traum, może prowadzić do przemocy. Umi, jako „ta nowa”, osoba zadająca pytania i niepasująca do narzuconych ram, staje się jednocześnie zagrożeniem dla porządku i jego najważniejszym testem.

Narracja rozwija się niespiesznie. Relacja między Umi a Yoną budowana jest w ciszy, drobnych gestach i znaczących niedomówieniach. Takie tempo może początkowo zniechęcać, lecz okazuje się w pełni uzasadnione i pozwala czytelnikowi oswoić się z wyspą, poczuć jej klaustrofobię, piękno i narastający niepokój. W drugiej części powieści emocje i znaczenia wyraźnie się zagęszczają, a ujawniane sekrety zmieniają perspektywę na to, co wcześniej wydawało się oczywiste.

„Wyspa pajęczych lilii” to opowieść o zagubieniu i dojrzewaniu, o potrzebie bycia częścią wspólnoty oraz o kosztach, jakie czasem się z tym wiążą. To także historia o samotności, więzi i odwadze myślenia wbrew narzuconym schematom. Nie jest to lektura prosta ani jednoznaczna i właśnie w tym tkwi jej siła. Li Kotomi udowadnia, że powieść może łączyć piękno formy z intelektualnym wyzwaniem i głęboko humanistycznym przesłaniem.

To książka, która jednocześnie uwiera i zachwyca. Smakuje jak sól pozostająca na skórze po kąpieli w morzu, jak intensywny zapach czerwonych pajęczych lilii, którego nie sposób wymazać z pamięci. Zostaje z czytelnikiem na długo.

 

Serdecznie polecam! 

 

Lubię książki, które nie próbują za wszelką cenę szokować. Takie, które zamiast wielkich dramatów opowiadają o zwyczajnym życiu, a mimo to zostają w głowie na długo. „Właściwa stacja” Joanny Tekieli taka właśnie jest - spokojna i niezwykle prawdziwa. Nie goni za efektownymi zwrotami akcji, tylko z ogromną wrażliwością pokazuje, że największe życiowe rewolucje często zaczynają się od jednego, z pozoru nieistotnego kroku.

Są takie chwile, kiedy wszystko, co do tej pory dawało nam poczucie bezpieczeństwa, nagle przestaje istnieć. Utrata pracy, rozpad wieloletniego związku czy świadomość, że trzeba na nowo poukładać swoje życie, potrafią odebrać człowiekowi nadzieję. Właśnie w takim życiowym momencie poznajemy Wandę - kobietę po pięćdziesiątce, która musi zmierzyć się nie tylko z nową rzeczywistością, ale przede wszystkim z własnym lękiem przed zmianą, samotnością i przekonaniem, że być może najlepsze już za nią.

Od pierwszych stron mocno kibicowałam Wandzie. Nie dlatego, że jest wyjątkową bohaterką, ale właśnie dlatego, że jest tak bardzo zwyczajna. Taka jak ja, moja sąsiadka czy koleżanka. Wątpi, popełnia błędy, czasem brakuje jej odwagi, a jednak każdego dnia próbuje zrobić kolejny krok naprzód. Joanna Tekieli nie tworzy postaci idealnych, ale zawsze daje nam ludzi z krwi i kości, których problemy mogłyby wydarzyć się tuż obok nas. Dzięki temu historia Wandy staje się nam tak bliska już od pierwszych stron.

Nie ma tu magicznych rozwiązań ani spektakularnych przemian. Jest za to codzienność, małe sukcesy, chwile zwątpienia i powolne odzyskiwanie wiary we własne możliwości. To właśnie ta subtelność sprawia, że emocje bohaterów wydają się tak autentyczne i możemy się z nimi poniekąd utożsamiać.

Ogromnym atutem tej powieści są również relacje między bohaterami. Nie zawsze łatwe, czasami bolesne, innym razem pełne ciepła i zrozumienia. Autorka pięknie pokazuje, że wsparcie potrafi nadejść z najmniej oczekiwanej strony, a ludzie, których spotykamy przypadkiem, niekiedy odgrywają w naszym życiu większą rolę niż ci, których znamy od lat. To przypomnienie, że warto otworzyć się na nowe znajomości i nie zamykać serca tylko dlatego, że kiedyś zostało zranione.

Czytając tę książkę, kilka razy się uśmiechnęła, czując to wyjątkowe ciepło na serduchu. Musicie wiedzieć, że ta książka to jedna z tych powieści, które otulają czytelnika i pozwalają na chwilę zwolnić. „Właściwa stacja” skłania do zastanowienia się nad własnym życiem, nad tym, ile razy odkładamy siebie na później, bo wydaje nam się, że jest już za późno na marzenia, zmiany czy odrobinę szczęścia.

Nie bez powodu od lat sięgam po książki Joasi i każdemu je gorąco polecam. Jej styl ma w sobie wyjątkową lekkość i naturalność. Pisze tak, że kolejne strony znikają niepostrzeżenie, a jednocześnie między wierszami zostawia coś znacznie cenniejszego niż sama opowieść - refleksję. Tak samo jest z „Właściwą stacją”, która bez moralizowania przypomina nam, że warto słuchać siebie, nie bać się nowych początków i nie pozwalać, by wiek albo opinie innych decydowały o naszym życiu.

„Właściwa stacja” zostawiła mnie przede wszystkim z nadzieją i z przekonaniem, że nawet jeśli dziś stoimy na „życiowym peronie” z poczuciem zagubienia, to nie oznacza, że nasz pociąg już odjechał. Być może ten właściwy dopiero nadjeżdża. Tylko trzeba jeszcze chwilę zaczekać, przygotowując się na kolejną wyjątkową podróż.

„Właściwa stacja” to ciepła, mądra i pełna emocji opowieść o odwadze, dojrzewaniu do zmian i odnajdywaniu siebie, a takich historii nigdy nie jest za wiele. Polecam całym serduchem, jak każdą powieść Joasi Tekieli.

 

Carla Montero

Warszawa, 30 05 2026 

 

„Taniec demonów” Ester Singer Kreitman to proza cicha w formie, a zarazem przytłaczająca pod względem przekazu. Autobiograficzna powieść opublikowana w 1936 roku, która czytana z dzisiejszej perspektywy wcale nie traci na sile. Wręcz przeciwnie, zyskuje dodatkowe warstwy znaczeń, bo współczesność wreszcie dostarcza nam narzędzi, by naprawdę usłyszeć głos przez lata spychany na margines.

Autorka, starsza siostra Izraela Jehoszua Singera oraz Isaaca Bashevisa Singera, snuje własną historię, ukrywając ją pod postacią Dwojrele. To narracja z wnętrza ortodoksyjnej rodziny rabina, lecz diametralnie odmienna od perspektywy znanej z twórczości jej braci. Jeśli „Urząd mojego ojca” można czytać jako opowieść syna, „Taniec demonów” jest zapisem doświadczenia córki. I właśnie treść tej książki dlatego boli bardziej, ponieważ obraz w niej przedstawiony jest mroczniejszy, pozbawiony nostalgii i sentymentalnego filtra. Zamiast mitu dzieciństwa pojawia się tu wyczerpująca praca, upokorzenie, głód wiedzy oraz desperackie poszukiwanie sensu.

Dwojrele dorasta w rzeczywistości, w której kobiecość oznacza z góry przypisaną niewidzialność. Edukacja, autonomia, prawo decydowania o sobie, a nawet o własnym stroju, pozostają poza jej zasięgiem. Jej los został przesądzony wcześniej: ma wyjść za mąż, rodzić dzieci, prowadzić dom i nie zadawać pytań. Jedno z nich, wypowiedziane w dzieciństwie: „Kim będę?”, spotyka się z odpowiedzią, która niesie się echem przez całą powieść - „Nikim”. To słowo staje się zarówno wyrokiem, jak i iskrą buntu, który nigdy nie wygasa do końca, a tli się, dając nadzieję.

Autorka pisze bez znieczulenia i bez pobłażania, nie tylko wobec świata, który portretuje, lecz także wobec samej siebie. Nie upiększa ortodoksyjnych środowisk żydowskich, a odsłania hipokryzję, chciwość, przemoc - symboliczną i dosłowną - oraz nierówność między kobietami a mężczyznami. Mężczyźni oddają się studiowaniu Tory i Talmudu, kobiety niosą na sobie cały ciężar codziennego życia: emocjonalny, fizyczny i materialny. Nawet małżeństwo, które miało przynieść ratunek, okazuje się kolejnym zamknięciem.

Siła „Tańca demonów” nie sprowadza się jednak wyłącznie do jego feministycznego przesłania, jak na swoje czasy wręcz wywrotowego. To również znakomita powieść o dorastaniu, o kształtowaniu tożsamości, o próbie „bycia kimś” w świecie, który konsekwentnie odmawia prawa do bycia. Proza uderza naturalnością i szczerością, a język jest prosty, niesztuczny, wolny od maniery, a zarazem głęboko poruszający. Czytelnik ma poczucie, że ta książka musiała powstać i że jest jak rozmowa autorki z samą sobą. Taki gest ocalenia własnego głosu i istnienia.

Z ogromną uważnością Autorka opisuje realia żydowskiego życia sprzed I wojny światowej: prowincjonalne miasteczka, Warszawę, napięcie między tradycją a nowoczesnością, kuszącą obietnicę wielkiego miasta, idee socjalistyczne i narastające konflikty moralne. Choć powieść jest mocno zakorzeniona w konkretnym czasie i miejscu, jej przesłanie pozostaje zaskakująco aktualne. Historia kobiety walczącej o prawo do myślenia, czytania i samostanowienia nie podlega przedawnieniu.

„Taniec demonów” rozpoczyna się spokojnie, by zakończyć się uczuciem ściśniętego gardła. Pod względem literackim nie ustępuje książkom braci Singerów, a w wymiarze historycznym i emocjonalnym okazuje się głosem jedynym w swoim rodzaju. Dziś, gdy twórczość Ester Singer Kreitman odzyskuje należne miejsce, staje się jasne, że nie była jedynie „siostrą wybitnych pisarzy”. Była wybitną pisarką. Pisarką bezkompromisową, odważną i do granic szczerą.

To powieść, po którą sięga się nie tylko po to, przenieść się do świata, który przeminął, przyjrzeć się jego blaskom i cieniom, poznać tajemnice i grzechy, ale przede wszystkim po to, by lepiej zrozumieć rzeczywistość, w której nadal funkcjonujemy. I samych siebie.

 

 

„Ruda Kejla” Isaaka Bashevisa Singera to powieść szczególna, wyróżniająca się nie tylko w obrębie dorobku autora, lecz także na tle literatury XX wieku. Przez długi czas pozostawała na uboczu, drukowana pierwotnie w odcinkach w prasie jidyszowej i nigdy w pełni nieukształtowana jako klasyczna, domknięta narracja. Paradoksalnie to właśnie jej fragmentaryczna forma i pewna narracyjna nieciągłość stanowią o jej sile. „Ruda Kejla” brzmi jak zapis życia. Jest on surowy, pozbawiony literackich filtrów i wygładzeń.

Singer opowiada losy kobiety z warszawskiego marginesu - prostytutki, która wychodzi za mąż i próbuje rozpocząć nowe, „porządne” życie. Ta próba okazuje się jednak iluzją. Kejla pozostaje uwięziona w sieci biedy, męskiej dominacji, przemocy i społecznych zależności, z których nie da się wyrwać jednym ruchem. Jej marzenie o spokojnej egzystencji zgodnej z religijnymi zasadami zderza się z rzeczywistością, w której pobożność, grzech i moralność nieustannie się przenikają, a wybory rzadko bywają jednoznaczne czy naprawdę wolne.

Jednym z najmocniejszych elementów powieści jest wykreowany świat. Singer z niezwykłą dokładnością i bez sentymentalnych upiększeń odtwarza żydowski półświatek Warszawy i Nowego Jorku z początku XX wieku - przestrzeń biedy, prostytucji i drobnej przestępczości, ale także intensywnej religijności i duchowych napięć. To rzeczywistość pełna sprzeczności, w której sacrum i profanum splatają się w codziennym, bolesnym doświadczeniu. Momentami narracja przybiera niemal dokumentalny charakter. Zapisuje bowiem obyczaje, język, hierarchie społeczne oraz konflikty wewnątrz diaspory, zarówno tej europejskiej, jak i emigracyjnej.

Postać Rudej Kejli budzi sprzeczne emocje i właśnie w tej niejednoznaczności kryje się jej literacka wiarygodność. Jest jednocześnie silna i bezbronna, zdeterminowana, a zarazem podatna na manipulację. Bywa też impulsywna, a chwilami niemal dziecięco zagubiona. Nie staje się figurą emancypacji ani symboliczną bohaterką. Pozostaje raczej ofiarą świata, który nie daje realnych alternatyw. Singer nie idealizuje jej ani nie potępia. Pokazuje, jak środowisko, ubóstwo i brak dostępu do edukacji zamykają człowieka w kręgu powtarzalnych ról. Kejla staje się soczewką, przez którą widać brutalność patriarchalnej dominacji oraz złudność społecznego awansu.

Wątek emigracji - marzenia o Ameryce jako przestrzeni ucieczki ku „lepszemu życiu” - nadaje powieści wymiar uniwersalny. Losy bohaterów Singera wpisują się w ponadczasową opowieść o wykluczonych: ludziach zmuszonych do migracji, pozbawionych kapitału kulturowego i społecznego, próbujących odnaleźć się w nowych realiach, które często okazują się równie bezlitosne jak te, z których uciekli. W tym sensie „Ruda Kejla” pozostaje zaskakująco aktualna. Zmieniają się miejsca i historyczne momenty, ale mechanizmy biedy, migracji i marginalizacji pozostają niepokojąco podobne, wręcz takie same.

Styl Singera bywa zawiły, chwilami nierówny, a finał sprawia wrażenie otwartego, jakby niedopowiedzianego. Nie jest to jednak słabość, ale cecha tekstu wyrastającego z tradycji narracji prasowej i ustnej. Brak jednoznacznego domknięcia zmusza czytelnika do własnych interpretacji, pozostawiając go z pytaniami o los Kejli, sens jej decyzji oraz granice wolnej woli w świecie zdominowanym przez okoliczności.

Istotną wartością polskiego wydania jest przekład dokonany bezpośrednio z jidysz - rzadkość w przypadku prozy Singera. Dzięki temu powieść zachowuje naturalny rytm języka oryginału i jego bliskość, co dodatkowo wzmacnia surowość oraz emocjonalną intensywność tekstu.

„Ruda Kejla” to lektura wymagająca, chwilami brutalna i mroczna, ale jest to mrok codzienności, nie literackiej sensacji. To opowieść o pragnieniu godności, o niemożności zerwania z przeszłością i o wysokiej cenie marzeń. Jednocześnie stanowi ważne świadectwo świata, który przeminął: żydowskiej społeczności Europy Środkowo-Wschodniej oraz jej emigracyjnych losów. Książka trudna, ale głęboko poruszająca, pozostająca w czytelniku długo po jej przeczytaniu.

 

Zachęcam do sięgnięcia po tę książkę.

 

„Białe futra i inne opowiadania” Fradl Sztok to książka, której się nie tyle czyta, co doświadcza całym sobą. Lektura przypomina bycie cichym obserwatorem, kimś niewidocznym, kto podgląda cudze życie w chwilach najbardziej ulotnych, intymnych i zarazem boleśnie prawdziwych. To proza oszczędna, a jednocześnie nasycona emocjami i przemilczeniami, poetycka w najczystszym znaczeniu. Każde opowiadanie działa jak fragment pamięci: krótkie, intensywne, naznaczone „tym” momentem, po którym nie da się już wrócić do stanu sprzed jego zaistnienia. Teksty te poruszają i na długo zapadają w pamięć.

Sztok opisuje świat, który przeminął - żydowskie miasteczka Podola i Galicji, emigrancki Nowy Jork z początków XX wieku - jednak emocje jej bohaterów pozostają zaskakująco aktualne. Czasem aż nazbyt bliskie. Tęsknota za inną wersją własnego życia, głód miłości, potrzeba wyjścia poza role narzucone przez tradycję, rodzinę i wspólnotę. To opowieści o ludziach zawieszonych pomiędzy: marzeniem a jego realizacją, wstydem a odwagą, tym, kim są, a tym, kim mogliby się stać. Pomiędzy pragnieniem, decyzją i jej nieodwracalnymi skutkami.

Siła tej prozy wypływa z prostoty, która wcale nie jest łatwa. Język Sztok - oparty na rytmie, powtórzeniach i dźwięczności - ma w sobie coś hipnotycznego. Autorka potrafi z najdrobniejszego gestu, z pozornie nieistotnego detalu, wydobyć bogactwo znaczeń. Jej bohaterki i bohaterowie nie formułują deklaracji ani manifestów. Ich sprzeciw i tęsknota za wolnością ujawniają się w półsłówkach, pieśniach, spojrzeniach, w jednym kroku postawionym ku nieznanemu. To właśnie te subtelne akty niezgody niosą wyraźne, choć nienachalne, echo wczesnych idei emancypacyjnych.

Każde z opowiadań pozostawia po sobie w czytelniku ślad. Jedno z nich szczególnie mocno przypomina, że pewne historie powinny pozostać jedynie opowieściami, bo  tylko wtedy mogą zachować swoją magiczną aurę.

Na szczególne uznanie zasługuje także znakomita przedmowa Karoliny Szymaniak, która przybliża postać Fradl Sztok, pisarki owianej niedopowiedzeniami, z biografią pełną białych plam. Ta fragmentaryczność paradoksalnie zbliża czytelnika do tekstów autorki, bo to właśnie w nich można doszukiwać się śladów jej życia i codzienności. Całość dopełniają świetne przekłady z jidysz, dzięki którym zapomniana proza brzmi dziś świeżo, naturalnie i niezwykle przejmująco.

„Białe futra i inne opowiadania” to prawdziwa literacka perełka. Książka intymna, zmysłowa i mądra. Książka, która nie potrzebuje rozbudowanej fabuły, by poruszyć czytelnika do głębi. Pozostaje w czytelniku na długo po zamknięciu ostatniej strony.

 

Polecam tę książkę z całego serca.